หากเคยสังเกตลิงชิมแปนซีในสวนสัตว์ หลายคนคงรู้สึกทึ่งเมื่อเห็นว่าพวกมันใช้เท้าได้คล่องแคล่วไม่ต่างจากมือ ชิมแปนซีสามารถใช้นิ้วเท้าหยิบอาหาร ถือของเล่น หรือแม้แต่จับวัตถุชิ้นเล็ก ๆ ได้อย่างชำนาญ ในทางกลับกัน มนุษย์ไม่ว่าจะพยายามแค่ไหน ก็ยากมาก หรือแทบเป็นไปไม่ได้เลย ที่จะขยับนิ้วเท้าแต่ละนิ้วอย่างอิสระเหมือนที่เราทำกับนิ้วมือ

นักมานุษยวิทยาชีวภาพอธิบายว่า คำตอบไม่ได้อยู่ที่ “ความคล่องตัว” ของแต่ละคน แต่อยู่ที่กระบวนการวิวัฒนาการ โครงสร้างของกล้ามเนื้อ–กระดูก–เส้นเอ็น และการที่สมองจัดสรรการควบคุมการเคลื่อนไหวต่างกัน

ความแตกต่างเริ่มต้นจากวิวัฒนาการ

มนุษย์และชิมแปนซีมีความใกล้ชิดทางพันธุกรรมอย่างมาก โดยมีดีเอ็นเอเหมือนกันถึงประมาณ 98.8% บรรพบุรุษของเราสมัยโบราณเคยเคลื่อนไหวคล้ายชิมแปนซีในปัจจุบัน ใช้ทั้งมือและเท้าในการปีนป่ายและยึดเกาะ ในยุคนั้น นิ้วเท้าทำหน้าที่เสมือน “มือสำรอง” ที่สามารถงอ เหยียด เกาะ และจับสิ่งของได้อย่างคล่องตัว

แต่เมื่อเวลาผ่านไป เส้นทางวิวัฒนาการของมนุษย์ได้เปลี่ยนไปสู่การเดินตัวตรงด้วยสองขา การยืนและการเคลื่อนไหวด้วยขาทั้งสองข้างทำให้เท้าต้องมีความมั่นคง รับน้ำหนักได้ดี และช่วยรักษาสมดุลได้อย่างมีประสิทธิภาพ ในบริบทนี้ ความสามารถในการขยับนิ้วเท้าแต่ละนิ้วอย่างอิสระจึงไม่ใช่สิ่งจำเป็นต่อการอยู่รอดอีกต่อไป

ตรงกันข้าม มือกลับกลายเป็นเครื่องมือหลักในการใช้สิ่งของ สร้างเครื่องมือ เขียน วาด และเล่นดนตรี นิ้วมือจึงได้รับการ “พัฒนา” มากขึ้นทั้งในด้านกายวิภาคและระบบประสาท ขณะที่เท้าถูก “ปรับให้เหมาะสม” สำหรับการรองรับน้ำหนักและการเคลื่อนไหว

กล่าวอีกนัยหนึ่ง มือและเท้าของมนุษย์วิวัฒนาการมาเพื่อทำหน้าที่ที่แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง

กล้ามเนื้อเป็นตัวกำหนดความสามารถในการเคลื่อนไหว

ในเชิงโครงสร้าง มือและเท้าดูคล้ายกัน คือมี 5 นิ้ว และถูกควบคุมโดยกล้ามเนื้อและเส้นเอ็น แต่เมื่อพิจารณาในรายละเอียด ความแตกต่างจะเห็นได้ชัดเจนมาก

เท้ามนุษย์มีกล้ามเนื้อประมาณ 29 มัด ซึ่งส่วนใหญ่ทำหน้าที่ช่วยเขย่งเท้า ยกปลายเท้าขณะเดิน หรือบิดเท้าเข้า–ออกเพื่อรักษาสมดุลบนพื้นผิวที่ไม่เรียบ

กล้ามเนื้อเหล่านี้ส่วนมากไม่ได้ทำงานแยกเฉพาะนิ้วเท้าแต่ละนิ้ว แต่ทำงานเป็นกลุ่ม โดยให้ความสำคัญกับความมั่นคงมากกว่าการเคลื่อนไหวที่ละเอียดอ่อน

นิ้วหัวแม่เท้าเป็นข้อยกเว้นที่พบได้น้อย เนื่องจากมีบทบาทสำคัญในการส่งแรงดันตัวไปข้างหน้าเวลาที่เราเดิน จึงมีกล้ามเนื้อเฉพาะเพิ่มเติม แต่สี่นิ้วที่เหลือใช้ระบบกล้ามเนื้อร่วมกัน ส่วนใหญ่เชื่อมโยงจากฝ่าเท้าและน่อง ทำให้สามารถขยับพร้อมกันได้ แต่ยากที่จะขยับอย่างอิสระ

ในทางตรงกันข้าม มือมีกล้ามเนื้อมากถึง 34 มัด แบ่งเป็น 6 กลุ่มหลักในการควบคุมนิ้ว กล้ามเนื้อเหล่านี้ส่วนใหญ่อยู่ที่ปลายแขน และเชื่อมต่อกับนิ้วมือผ่านระบบเส้นเอ็นยาว ทำให้เกิดการเคลื่อนไหวที่เล็ก ละเอียด และควบคุมได้อย่างแม่นยำ นิ้วหัวแม่มือและนิ้วก้อยยังมีกล้ามเนื้อเฉพาะเพิ่มเติมเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการจับยึด

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมเราจึงเขียนหนังสือ พิมพ์คีย์บอร์ด หรือเล่นดนตรีได้ แต่ไม่สามารถ “ขยับนิ้วเท้าเป็นรายนิ้ว” ตามใจต้องการได้

สมองก็ “เลือกปฏิบัติ” เช่นกัน

ไม่เพียงแต่กล้ามเนื้อ สมองก็มีบทบาทสำคัญเช่นกัน บริเวณเปลือกสมองส่วนการเคลื่อนไหว (motor cortex) เป็นศูนย์ส่งสัญญาณควบคุมการเคลื่อนไหวไปยังอวัยวะต่าง ๆ งานวิจัยพบว่า สมองจัดสรรจำนวนเซลล์ประสาทเพื่อควบคุมนิ้วมือมากกว่านิ้วเท้าอย่างชัดเจน

นั่นหมายความว่า นิ้วมือได้รับคำสั่งที่ละเอียดและซับซ้อนกว่า ขณะที่นิ้วเท้าได้รับคำสั่งการเคลื่อนไหวที่ค่อนข้างง่าย และมักเป็นการทำงานแบบประสานกันเป็นกลุ่ม

การกระจาย “อำนาจควบคุม” ในลักษณะนี้เองที่ทำให้การบังคับนิ้วเท้าแต่ละนิ้วเป็นเรื่องยากมาก แม้ในทางทฤษฎี นิ้วเท้าจะยังสามารถเคลื่อนไหวได้ก็ตาม

ไม่ใช่ข้อบกพร่อง แต่คือการแลกเปลี่ยน

การที่มนุษย์ไม่สามารถใช้เท้าได้คล่องแคล่วเหมือนชิมแปนซีไม่ใช่จุดอ่อน หากแต่เป็นผลลัพธ์ของการแลกเปลี่ยนอย่างชาญฉลาดในกระบวนการวิวัฒนาการ เราสูญเสียความสามารถในการจับยึดด้วยเท้า แต่ได้สิ่งตอบแทนคือท่าทางการเดินตัวตรงที่ประหยัดพลังงาน และมือที่คล่องแคล่วอย่างยิ่ง ซึ่งเปิดทางให้เกิดวัฒนธรรม เทคโนโลยี และความคิดสร้างสรรค์

ดังนั้น แม้เราจะไม่สามารถหยิบของด้วยนิ้วเท้าเหมือนชิมแปนซี แต่มนุษย์ก็เข้าใจดีว่าทำไมร่างกายของเราจึงถูก “ออกแบบ” มาเช่นนี้ เพื่อให้เราเดินได้ไกล ทำสิ่งต่าง ๆ ได้มากขึ้น ในแบบฉบับเฉพาะของมนุษยชาติเอง