พฤติกรรมหลายอย่างที่มักถูกมองว่าดีต่อสุขภาพ เช่น การรับประทานไขมันน้อยเกินไป การใช้ชีวิตที่สะอาดเกินพอดี หรือการนอนหลับมากเกินไป แท้จริงแล้วอาจเป็นปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยงต่อโรคอัลไซเมอร์อย่างเงียบ ๆ เมื่อปฏิบัติอย่างสุดโต่ง ทางเลือกที่ดูเหมือนถูกต้องเหล่านี้กลับกลายเป็นภัยต่อสมองโดยไม่รู้ตัว

ท่ามกลางสังคมที่เข้าสู่ภาวะผู้สูงอายุอย่างรวดเร็ว โรคอัลไซเมอร์ หรือภาวะสมองเสื่อม กำลังกลายเป็นความกังวลไม่เฉพาะในผู้สูงอายุเท่านั้น แต่รวมถึงครอบครัวของพวกเขาด้วย ในแง่หนึ่ง อัลไซเมอร์น่ากลัวยิ่งกว่ามะเร็ง เพราะโรคนี้ค่อย ๆ ลบเลือนความทรงจำ บุคลิกภาพ และความสามารถในการดูแลตนเองของผู้ป่วย ทิ้งภาระทางจิตใจที่ยืดเยื้อให้กับคนใกล้ชิด สิ่งที่น่ากังวลคือ งานวิจัยจำนวนมากพบว่า พฤติกรรมที่ดูเหมือน “ดีต่อสุขภาพ” บางอย่าง หากทำไม่ถูกวิธี อาจเพิ่มความเสี่ยงอัลไซเมอร์ได้

รองศาสตราจารย์ ดร.เจิ่น วัน มินห์ ผู้เชี่ยวชาญด้านประสาทวิทยา ระบุว่า อัลไซเมอร์ไม่ใช่โรคที่เกิดขึ้นอย่างฉับพลันในวัยชรา แต่เป็นผลลัพธ์ของกระบวนการเสื่อมของสมองที่สะสมมายาวนานหลายสิบปี
“พฤติกรรมการใช้ชีวิตและการรับประทานอาหารในแต่ละวันส่งผลโดยตรงต่อโครงสร้างสมอง ระบบหลอดเลือด และการส่งสัญญาณประสาท หากปฏิบัติไม่เหมาะสมต่อเนื่องเป็นเวลานาน ความเสี่ยงภาวะสมองเสื่อมจะเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ” เขากล่าว

1. ผู้ร้ายอันดับแรก: การรับประทานไขมันน้อยเกินไป

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา การกินอาหาร “เบา ๆ” หรือ “ไขมันต่ำ” ถูกมองว่าเป็นมาตรฐานของการมีสุขภาพดี อย่างไรก็ตาม หลายคนตีความแนวคิดนี้ผิดและปฏิบัติอย่างสุดโต่ง เช่น กินมังสวิรัติระยะยาวโดยไม่ควบคุม ตัดไขมันเกือบทั้งหมดออกจากอาหาร หรือแม้แต่หลีกเลี่ยงน้ำมันและเกลือโดยสิ้นเชิง

ในความเป็นจริง สมองเป็นอวัยวะที่มีไขมันในสัดส่วนสูงมาก และต้องการกรดไขมันเพื่อคงโครงสร้างของเซลล์ประสาทและการส่งสัญญาณประสาท การขาดไขมันที่ดีและโปรตีนคุณภาพสูงเป็นเวลานาน อาจนำไปสู่อาการอ่อนเพลีย ผิวซีด เหนื่อยล้า สมาธิลดลง และความจำถดถอย

ในผู้สูงอายุ ภาวะขาดสารอาหารยิ่งอันตรายมากขึ้น เพิ่มความเสี่ยงโรคกระดูกพรุน นิ่วในถุงน้ำดี และโรคเสื่อมของระบบประสาท รวมถึงอัลไซเมอร์ ผู้เชี่ยวชาญแนะนำให้ผู้สูงอายุรับประทานอาหารอย่างสมดุล เสริมปลา ไข่ เนื้อไม่ติดมัน นม และถั่วต่าง ๆ พร้อมเพิ่มผักและผลไม้ แทนการตัดไขมันออกจากอาหารทั้งหมด

2. ผู้ร้ายอันดับสองที่ฟังดูย้อนแย้ง: ใช้ชีวิตที่สะอาดเกินไป

งานวิจัยขนาดใหญ่ที่วิเคราะห์ข้อมูลจากเกือบ 200 ประเทศ พบว่า พื้นที่ที่มีสุขอนามัยสูงและความเป็นเมืองมาก กลับมีอัตราภาวะการรับรู้ถดถอยและสมองเสื่อมสูงกว่า การฆ่าเชื้อทุกอย่าง การใช้สารต้านแบคทีเรียมากเกินไป และการลดการสัมผัสธรรมชาติ อาจทำให้สมดุลของจุลชีพตามธรรมชาติในร่างกายเสียไป

หลักฐานจำนวนมากชี้ว่า จุลชีพในลำไส้มีความเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับสมองผ่านแกนลำไส้–สมอง เมื่อสภาพแวดล้อมการใช้ชีวิต “ปลอดเชื้อ” เกินไป ความหลากหลายของจุลชีพลดลง ระบบภูมิคุ้มกันและกระบวนการอักเสบเรื้อรังอาจถูกรบกวน ส่งผลเสียต่อการทำงานของสมอง

แน่นอนว่าสิ่งนี้ไม่ได้หมายความว่าควรใช้ชีวิตอย่างไม่ถูกสุขลักษณะ แต่ควรหลีกเลี่ยงความสุดโต่ง เปิดโอกาสให้ร่างกายได้สัมผัสธรรมชาติ ดิน ต้นไม้ และสิ่งแวดล้อมกลางแจ้งอย่างเหมาะสม

3. ผู้ร้ายอันดับสาม: นอนหลับมากเกินไป

หลายคนรู้ดีว่าการนอนน้อยเกินไปเป็นอันตรายต่อสุขภาพ แต่การนอนมากเกินไปก็มีความเสี่ยงไม่แพ้กัน งานวิจัยระยะยาวจำนวนมากพบว่า ผู้ใหญ่ที่นอนประมาณ 6.5–7.5 ชั่วโมงต่อคืน มีอัตราการเสียชีวิตและความเสี่ยงโรคเรื้อรังต่ำที่สุด ในทางตรงกันข้าม การนอนมากกว่า 9 ชั่วโมงต่อวัน โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ มีความสัมพันธ์กับความเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมองและภาวะสมองเสื่อมที่สูงขึ้นอย่างชัดเจน

นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่า การนอนมากเกินไปอาจเป็นสัญญาณว่า สมองเริ่มมีการเสื่อมของการทำงาน โดยเฉพาะหากคนที่เคยนอนเป็นปกติกลับต้องนอนนานขึ้นผิดปกติจึงจะรู้สึกสดชื่น พร้อมกับอาการเฉื่อยชาและความจำลดลง นี่อาจเป็นสัญญาณเริ่มต้นของอัลไซเมอร์

อย่างไรก็ตาม ผู้เชี่ยวชาญก็เตือนว่า ความต้องการการนอนของแต่ละคนไม่เท่ากัน หากใครรู้สึกแข็งแรงและมีสมาธิดีกับการนอนที่ยาวกว่า ก็ไม่จำเป็นต้องกังวล สิ่งที่ควรระวังคือการเปลี่ยนแปลงที่ผิดปกติและไม่มีสาเหตุชัดเจน

โรคอัลไซเมอร์มักเริ่มต้นอย่างเงียบ ๆ ด้วยอาการเล็กน้อย เช่น ลืมกุญแจ ลืมนัดหมาย หรือพูดประโยคเดิมซ้ำ ๆ เมื่อเวลาผ่านไป ผู้ป่วยอาจสูญเสียความสามารถในการคิด การรับรู้ และการดูแลตนเอง รวมถึงมีการเปลี่ยนแปลงทางบุคลิกภาพ เช่น หงุดหงิดหรือก้าวร้าว นี่ไม่ใช่เพียงโศกนาฏกรรมของผู้ป่วยเท่านั้น แต่ยังเป็นภาระทางจิตใจและเศรษฐกิจของครอบครัวด้วย

จนถึงปัจจุบัน สาเหตุที่แท้จริงของโรคอัลไซเมอร์ยังไม่เป็นที่เข้าใจอย่างสมบูรณ์ จึงยังไม่มีวิธีรักษาให้หายขาด การรักษาที่มีอยู่ในปัจจุบันมุ่งเน้นไปที่การชะลอการดำเนินของโรคและบรรเทาอาการ ดังนั้น การป้องกันจึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง

ผู้เชี่ยวชาญแนะนำให้สร้างวิถีชีวิตที่สมดุลตั้งแต่วัยกลางคน รับประทานอาหารหลากหลาย ไม่สุดโต่ง ออกกำลังกายทั้งร่างกายและสมอง นอนหลับให้เพียงพอแต่ไม่มากเกินไป รักษาทัศนคติเชิงบวก และมีปฏิสัมพันธ์ทางสังคม ที่สำคัญที่สุด คืออย่าปล่อยให้ “พฤติกรรมที่ดี” ถูกผลักไปสู่ความสุดโต่ง เพราะความสุดโต่งในการใช้ชีวิตนี่เอง ที่ค่อย ๆ บั่นทอนสุขภาพสมองในระยะยาว