สาหร่ายไม่ใช่พืช! ไขปริศนาสิ่งมีชีวิตครองโลกพันล้านปี ตั้งแต่ยุคไดโนเสาร์ แล้วที่เรากินทุกวันมันคืออะไร

เมื่อพูดถึง "สาหร่าย" หลายคนคงนึกถึงของว่างรสอร่อยอย่างโนริ หรือพืชน้ำที่ชอบพันขาเวลาเราไปเล่นน้ำทะเล แต่ในความเป็นจริงแล้ว สิ่งที่เราเรียกว่าสาหร่ายนั้นมีความลึกลับและซับซ้อนกว่าที่ตาเห็นมาก โดยเฉพาะคำถามที่ว่า "สาหร่ายเป็นพืชหรือไม่?" ข้อมูลจากงานวิจัยด้านพฤกษศาสตร์และอนุกรมวิธานได้เผยให้เห็นว่า คำตอบนี้ขึ้นอยู่กับว่าคุณใช้เกณฑ์อะไรในการตัดสิน

ในภาษาละติน "Alga" หมายถึงวัชพืชทะเล แต่ในทางชีววิทยา สาหร่ายเป็นกลุ่มสิ่งมีชีวิตแบบ Paraphyletic ซึ่งหมายความว่าพวกมันไม่ได้มีบรรพบุรุษร่วมกันล่าสุดเพียงหนึ่งเดียว ในความเป็นจริง สาหร่ายอาจถูกจัดอยู่ในอาณาจักรที่แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง ตั้งแต่อาณาจักรพืช (Plantae), โครมิสตา (Chromista), โปรทิสตา (Protista) ไปจนถึงแบคทีเรีย (Bacteria)

สาหร่ายที่ไม่ได้เป็นพืช: ไซยาโนแบคทีเรียและไดอะตอม

หากพิจารณาตามหลักอนุกรมวิธาน เราจะพบสิ่งมีชีวิตหลายชนิดที่ถูกเรียกว่าสาหร่าย แต่ในทางสายวิวัฒนาการพวกมันอยู่ห่างไกลจากพืชมาก:

• ไซยาโนแบคทีเรีย (Cyanobacteria): หรือที่เรียกกันว่า "สาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงิน" แท้จริงแล้วพวกมันคือแบคทีเรียที่สังเคราะห์แสงได้ หลักฐานจากฟอสซิลบ่งชี้ว่าพวกมันมีอายุย้อนไปกว่า 4,000 ล้านปี ซึ่งครองสัดส่วนถึง 7 ใน 8 ของประวัติศาสตร์สิ่งมีชีวิตบนโลก แต่พวกมันไม่ใช่พืช
• ไดอะตอม (Diatoms): สิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวในอาณาจักรโครมิสตา (Chromista) หรือสาหร่ายสีน้ำตาล พวกมันมีเปลือกแก้วที่สวยงามและเป็นส่วนประกอบหลักของแพลงก์ตอนพืชในมหาสมุทร มีบทบาทสำคัญต่อสภาพภูมิอากาศโลก แต่ก็ถูกจัดแยกออกมาจากอาณาจักรพืช

ความจริงของสาหร่าย 3 ชนิดที่คนไทยกินบ่อย

สาหร่ายที่เรากินในปัจจุบัน หลักๆ มีอยู่ 3 ชนิดยอดนิยม ซึ่งแต่ละชนิดมีสถานะทางชีววิทยาที่น่าทึ่งและแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง ดังนี้:

• สาหร่ายแผ่น (โนริ) และ สาหร่ายวากาเมะ 

ความจริง: สิ่งเหล่านี้คือ "สาหร่ายสีน้ำตาล" หรือ "สาหร่ายสีแดง" ในทางชีววิทยาจัดว่าเป็น "โพรทิสต์" (Protist) คือสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวหรือหลายเซลล์ที่ซับซ้อน แต่ไม่ใช่พืช เนื่องจากพวกมันไม่มีระบบท่อลำเลียงน้ำและอาหาร (Vascular system) และไม่มีรากที่แท้จริงสำหรับดูดสารอาหารเหมือนต้นไม้

• สาหร่ายเกลียวทอง หรือ สไปรูลินา (Spirulina)

 ความจริง: สิ่งนี้ยิ่งห่างไกลจากพืชเข้าไปใหญ่ เพราะมันคือ "แบคทีเรีย" ที่มีชื่อเรียกว่าไซยาโนแบคทีเรีย (Cyanobacteria) ที่สังเคราะห์แสงได้ เป็นสิ่งมีชีวิตโบราณที่เกิดก่อนพืชเป็นพันล้านปี

• สาหร่ายเทา (สาหร่ายน้ำจืด)

ความจริง: คือสาหร่ายสีเขียว (Green Algae) แม้จะเป็นบรรพบุรุษที่ใกล้ชิดกับพืชมากที่สุด แต่ในทางชีววิทยาปัจจุบันส่วนใหญ่ยังคงจัดให้อยู่ในกลุ่มโพรทิสต์

วงจรชีวิตที่ซับซ้อน: จากแผ่นใบสู่เปลือกหอย

ในอดีตผู้คนสงสัยว่าทำไมสาหร่ายถึงปรากฏตัวในฤดูหนาวและหายไปในฤดูร้อน จนกระทั่งในปี 1949 ดร. แคทลีน ดรูว์-เบเกอร์ (Kathleen Drew-Baker) นักพฤกษศาสตร์ชาวอังกฤษ ได้ค้นพบวงจรชีวิตแบบสลับที่ซับซ้อนว่า:

ส่วนที่เรานำมารับประทานเรียกว่า "ระยะแผ่นใบ" (Thallus) ซึ่งจะปล่อยสปอร์ออกมาในช่วงปลายฤดูใบไม้ผลิ สปอร์เหล่านี้จะไม่ได้เติบโตเป็นใบใหม่ทันที แต่จะเปลี่ยนร่างเป็น "เส้นใย" (Filaments) และมุดเข้าไปอาศัยอยู่ในชั้นหินปูนของเปลือกหอยหรือปะการังเพื่อหลบความร้อนในฤดูร้อน เมื่อถึงฤดูใบไม้ร่วงที่อุณหภูมิน้ำเย็นลง เส้นใยเหล่านี้จึงจะปล่อยสปอร์อีกครั้งเพื่อกลับมาเติบโตเป็นสาหร่ายแผ่นใบให้เราได้เก็บเกี่ยว

รสชาติที่กลมกล่อมหรือ "อูมามิ" ในสาหร่ายนั้นมาจากเกลือของกรดอะมิโนธรรมชาติ ส่วนกลิ่นหอมของท้องทะเลมาจากสารกลุ่มแอลกอฮอล์ (Mushroom alcohol) ที่ทำให้สาหร่ายเป็นวัตถุดิบที่ครองใจคนทั่วโลกจนถึงปัจจุบัน