จังหวัดที่เก่าแก่ที่สุดในไทย ไม่ใช่สุโขทัย แต่อายุยาวนานกว่า 2,000 ปี

เมื่อถูกถามว่า จังหวัดที่เก่าแก่ที่สุดในไทย คือจังหวัดใด หลายคนมักจะนึกถึงจังหวัดสุโขทัยขึ้นมาเป็นอันดับแรกในฐานะราชธานีแห่งแรกตามแบบเรียนประวัติศาสตร์ แต่จากการศึกษาและรวบรวมหลักฐานทางโบราณคดีพบว่า หากนับอายุขัยความเก่าแก่ของการตั้งถิ่นฐาน อาณาจักรสุโขทัยมีอายุเพียงแค่ประมาณ 700 กว่าปีเท่านั้น การตอบว่าสุโขทัยเก่าแก่ที่สุดจึงไม่ถูกต้องเสียทีเดียว

นครปฐม คือจังหวัดที่มีอายุยาวนานที่สุด

ข้อมูลจากรายการร้อยเรื่องราว และการวิเคราะห์เชิงประวัติศาสตร์ระบุว่า จังหวัดที่เก่าแก่ที่สุดและมีความต่อเนื่องของการตั้งถิ่นฐานมาจนถึงปัจจุบันคือ จังหวัดนครปฐม ซึ่งมีอายุยาวนานกว่า 2,000 ปี โดยพื้นที่ของจังหวัดนครปฐมในปัจจุบันเคยเป็นศูนย์กลางของอาณาจักรทวารวดีในช่วงพุทธศตวรรษที่ 11-16

หลักฐานทางโบราณคดีที่สำคัญที่สุดคือ พระปฐมเจดีย์ ซึ่งนักประวัติศาสตร์เชื่อว่าเริ่มสร้างขึ้นตั้งแต่ยุคที่พระเจ้าอโศกมหาราชส่งสมณทูตเข้ามาเผยแผ่พระพุทธศาสนา หรือราว พ.ศ. 300 การตั้งชื่อจังหวัดที่มีคำว่า ปฐม ซึ่งแปลว่าแห่งแรก จึงเป็นสัญลักษณ์ที่สะท้อนให้เห็นว่าพื้นที่นี้คือจุดเริ่มต้นของเมืองและอารยธรรมในที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาอย่างแท้จริง

รายชื่อจังหวัดที่มีความเก่าแก่รองลงมา

นอกจากนครปฐมแล้ว ข้อมูลการศึกษาประวัติศาสตร์ที่มีการรวบรวมผ่านกระทู้เว็บไซต์ Pantip ยังระบุว่า มีจังหวัดอื่นๆ ในประเทศไทยที่มีความเก่าแก่และมีอายุขัยของเมืองยาวนานกว่าสุโขทัยอยู่อีกหลายแห่ง ดังนี้

• จังหวัดนครศรีธรรมราช: เป็นที่รู้จักในนามอาณาจักรตามพรลิงค์ มีอายุมากกว่า 1,800 ปี โดยเริ่มก่อตัวเป็นชุมชนเมืองตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 7
• จังหวัดนครราชสีมา: มีร่องรอยการตั้งถิ่นฐานมาตั้งแต่สมัยทวารวดี หรือเมืองโบราณเสมาในอำเภอสูงเนิน ซึ่งมีอายุมากกว่า 1,500 ปี
• จังหวัดลพบุรีและจังหวัดลำพูน: ทั้งสองเมืองนี้มีอายุขัยในฐานะศูนย์กลางเมืองยาวนานมากกว่า 1,300 ปี
• จังหวัดพิษณุโลก: หรือเมืองสองแคว มีอายุการตั้งเมืองมายาวนานมากกว่า 800 ปี

ตาราเปรียบเทียบอายุขัย และความต่อเนื่องของจังหวัดที่มีต้นกำเนิดเก่าแก่ที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย:

การก่อตั้งจังหวัดอย่างเป็นทางการ

แม้ว่าในแง่ของความเก่าแก่ทางประวัติศาสตร์และโบราณคดี ตำแหน่งจังหวัดที่เก่าแก่ที่สุดจะตกเป็นของจังหวัดนครปฐม แต่หากมองในมุมมองทางนิติศาสตร์ของระบบบริหารราชการแผ่นดินสมัยใหม่ ทุกจังหวัดที่มีฐานะเป็นเมืองมาแต่เดิม จะเริ่มมีอายุในฐานะ "จังหวัด" พร้อมกันอย่างเป็นทางการ ตามประกาศกระทรวงมหาดไทย เมื่อวันที่ 19 พฤษภาคม พ.ศ. 2459 ในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6