จากสถิติพบว่า ประมาณ 90% ของประชากรโลกมีแนวโน้มใช้มือขวาเป็นหลัก ซึ่งถือเป็น “ความเอนเอียงที่โดดเด่นอย่างมาก” และแทบไม่พบในสัตว์ตระกูลไพรเมตชนิดอื่น ปรากฏการณ์นี้นับเป็นหนึ่งในปริศนาสำคัญของวิทยาศาสตร์วิวัฒนาการมานานหลายทศวรรษ

ล่าสุด งานวิจัยที่นำโดย University of Oxford และตีพิมพ์ในวารสารวิชาการ PLOS Biology ได้เสนอคำอธิบายที่น่าสนใจว่า ปรากฏการณ์นี้มีความเกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับรูปแบบการเคลื่อนไหวของมนุษย์และการพัฒนาของสมอง

ทีมนักวิจัยจาก University of Oxford และ University of Reading ได้รวบรวมข้อมูลจากลิงและเอป 41 สายพันธุ์ รวมทั้งหมด 2,025 ตัว โดยใช้แบบจำลองแบบเบย์esian (Bayesian model) ซึ่งเป็นวิธีการทางสถิติขั้นสูง เพื่อวิเคราะห์ปัจจัยที่อาจส่งผลต่อความถนัดมือ เช่น การใช้เครื่องมือ อาหาร น้ำหนักตัว และขนาดสมอง

ผลการศึกษาพบว่า หากพิจารณาตามกฎวิวัฒนาการทั่วไป การที่มนุษย์มีสัดส่วนคนถนัดมือขวาสูงถึง 90% ถือเป็น “ข้อยกเว้นที่อธิบายได้ยาก” แต่เมื่อรวมสองปัจจัยสำคัญ ได้แก่ ขนาดสมองและอัตราส่วนความยาวแขนต่อขา (ซึ่งสะท้อนความสามารถในการเดินสองขา) ความผิดปกติดังกล่าวก็สามารถอธิบายได้อย่างสมเหตุสมผล

กล่าวอีกนัยหนึ่ง การเดินสองขาและการพัฒนาของสมองคือปัจจัยสำคัญที่ทำให้มนุษย์ค่อย ๆ กลายเป็นสิ่งมีชีวิตที่ถนัดมือขวา

บรรพบุรุษของมนุษย์: แนวโน้มถนัดมือขวาเพิ่มขึ้นตามกาลเวลา

งานวิจัยยังใช้แบบจำลองเพื่อคาดการณ์ว่าบรรพบุรุษมนุษย์ที่สูญพันธุ์ไปแล้วมีความถนัดมืออย่างไร ผลลัพธ์แสดงให้เห็นว่าแนวโน้มการถนัดมือขวาไม่ได้เกิดขึ้นทันที แต่ค่อย ๆ เพิ่มขึ้นตลอดกระบวนการวิวัฒนาการ

ในสิ่งมีชีวิตโบราณอย่าง Australopithecus แนวโน้มดังกล่าวยังค่อนข้างอ่อน คล้ายกับชิมแปนซีและกอริลลาในปัจจุบัน

เมื่อสกุล Homo ปรากฏขึ้น เช่น Homo habilis, Homo erectus และ Neanderthal สัดส่วนผู้ที่ถนัดมือขวาเริ่มเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน

จนกระทั่งถึงมนุษย์สมัยใหม่ Homo sapiens ตัวเลขดังกล่าวเพิ่มสูงถึงประมาณ 90%

กรณีที่น่าสนใจคือ Homo floresiensis หรือ “มนุษย์ฮอบบิท” จากอินโดนีเซีย ซึ่งแบบจำลองคาดการณ์ว่ามีแนวโน้มถนัดมือขวาน้อยกว่ามนุษย์สมัยใหม่ เนื่องจากมีสมองขนาดเล็กกว่าและยังคงใช้ชีวิตที่ผสมผสานระหว่างการเดินสองขาและการปีนป่าย

สองช่วงวิวัฒนาการที่กำหนดความถนัดมือของมนุษย์

ระยะที่ 1: การเดินสองขาช่วยปลดปล่อยมือ

เมื่อบรรพบุรุษของมนุษย์เริ่มยืนตัวตรงและเดินด้วยสองขา มือทั้งสองข้างไม่จำเป็นต้องใช้ในการพยุงร่างกายหรือการเคลื่อนที่อีกต่อไป จึงสามารถนำไปใช้ในกิจกรรมที่ซับซ้อน เช่น การประดิษฐ์เครื่องมือ ซึ่งต้องอาศัยความแม่นยำและการประสานงานสูง

ระยะที่ 2: การพัฒนาของสมองเสริมความได้เปรียบของมือขวา

พร้อมกับความชำนาญของมือ สมองของมนุษย์ก็พัฒนาอย่างรวดเร็ว โดยสมองซีกซ้าย ซึ่งควบคุมการทำงานของมือขวา ค่อย ๆ มีบทบาทเด่นมากขึ้น ส่งผลให้ความถนัดมือขวากลายเป็นลักษณะที่พบได้บ่อยในประชากรมนุษย์

มุมมองทางพันธุกรรม: มียีนกำหนดมือถนัดหรือไม่?

หลายคนเชื่อว่าความถนัดมือถูกกำหนดโดยพันธุกรรม ซึ่งเป็นความจริงเพียงบางส่วน

การศึกษาฝาแฝดพบว่า ปัจจัยทางพันธุกรรมสามารถอธิบายความแตกต่างเรื่องความถนัดมือได้เพียงประมาณ 20–30% เท่านั้น

ยีนบางชนิด เช่น LRRTM1 เคยถูกเสนอว่าอาจเกี่ยวข้องกับการถนัดมือซ้าย แต่ยังไม่พบ “ยีนที่กำหนดอย่างเด็ดขาด” ว่าบุคคลจะถนัดมือข้างใด

ดังนั้น สิ่งแวดล้อม พฤติกรรม และปัจจัยสุ่มในช่วงพัฒนาการของตัวอ่อนในครรภ์ ก็มีบทบาทสำคัญเช่นกัน

แล้วทำไมยังมีคนถนัดมือซ้าย?

หากการถนัดมือขวาเป็น “ข้อได้เปรียบทางวิวัฒนาการ” เหตุใดมนุษย์ประมาณ 10% จึงยังคงถนัดมือซ้าย?

นักวิทยาศาสตร์ได้เสนอสมมติฐานที่เรียกว่า “ข้อได้เปรียบของชนกลุ่มน้อย” (minority advantage) โดยชี้ว่าการมีจำนวนไม่มากอาจสร้างความได้เปรียบในสถานการณ์แข่งขันหรือการเผชิญหน้า เพราะคู่ต่อสู้คาดเดาได้ยากกว่า

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือ Rafael Nadal และ Lionel Messi ซึ่งต่างก็มีความโดดเด่นจากการใช้ด้านซ้าย และสิ่งนี้อาจเป็นหนึ่งในปัจจัยที่สร้างความได้เปรียบในการแข่งขันระดับสูง