เมื่อถูกงูกัด หลายคนมักประมาท ปฐมพยาบาลไม่ถูกวิธี หรือเชื่อคำแนะนำจากประสบการณ์พื้นบ้าน จึงไม่รีบไปพบแพทย์เพื่อตรวจและรักษาอย่างทันท่วงที ซึ่งอาจนำไปสู่ผลกระทบร้ายแรง เช่น เนื้อเยื่อตายที่แขนหรือขา หมดสติ ติดเชื้อในกระแสเลือด หรือแม้กระทั่งเสียชีวิต ดังนั้น การเรียนรู้วิธีปฐมพยาบาลเมื่อถูกงูกัด รวมถึงสิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ จึงเป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่ง

1. วิธีแยกแยะรอยกัดจากงูพิษและงูไม่มีพิษ

การแยกแยะงูพิษกับงูไม่มีพิษไม่ใช่เรื่องง่าย อย่างไรก็ตาม งูพิษบางชนิดสามารถสังเกตได้จากลักษณะภายนอก เช่น

• งูเห่า: มักส่งเสียงขู่เมื่อรู้สึกถูกคุกคาม
• งูสามเหลี่ยม: ลำตัวมีลายแถบสีเหลืองสลับดำ
• งูทับสมิงคลา: ลำตัวมีลายแถบสีขาวสลับดำชัดเจน
• งูในตระกูลงูเขียวหางไหม้: หัวใหญ่ แบนกว้าง มีลักษณะเป็นรูปสามเหลี่ยมหรือรูปสี่เหลี่ยมข้าวหลามตัด

นอกจากนี้ จุดสังเกตที่ชัดเจนที่สุดของงูพิษคือเขี้ยวพิษ งูพิษจะมีเขี้ยวขนาดใหญ่ 2 ซี่ที่ขากรรไกรบน เมื่อกัดมักทิ้งรอยเขี้ยวเป็นจุดลึก 2 จุดบนผิวหนัง ขณะที่งูไม่มีพิษจะมีฟันซี่เล็กจำนวนมาก ทำให้เกิดรอยกัดเป็นแนวโค้งและมีรอยฟันเล็ก ๆ หลายจุด

เขี้ยวของงูพิษทำงานคล้ายเข็มฉีดยา สามารถฉีดพิษเข้าสู่กล้ามเนื้อหรือใต้ผิวหนังได้ บางชนิด เช่น งูเห่า ยังสามารถพ่นพิษได้จากระยะไกล ทำให้เกิดอันตรายต่อดวงตาและอาจนำไปสู่ภาวะพิษทั่วร่างกาย

2. วิธีปฐมพยาบาลเมื่อถูกงูกัด

การปฐมพยาบาลควรทำทันทีหลังถูกงูกัด ก่อนนำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาล

สิ่งที่ควรทำ

• จดจำหรือถ่ายภาพลักษณะของงู เช่น สี ขนาด รูปร่างศีรษะ และลักษณะการโจมตี หากทำได้ให้ถ่ายภาพงูเพื่อนำไปประกอบการวินิจฉัย
• ตั้งสติและช่วยให้ผู้บาดเจ็บสงบ ไม่ควรให้เดินหรือเคลื่อนไหวเอง
• ดามแขนหรือขาที่ถูกกัดให้อยู่นิ่ง เพื่อลดการกระจายของพิษ
• ในกรณีถูกงูทะเลหรืองูพิษต่อระบบประสาทบางชนิดกัด อาจใช้ผ้ายืดหรือผ้าพันแผลพันกดบริเวณแขนหรือขาที่ถูกกัด โดยไม่รัดแน่นจนเกินไป
• หากถูกงูเขียวหางไหม้กัดและมีเลือดออกมาก สามารถพันผ้าปิดแผลเบา ๆ เพื่อลดการเสียเลือด
• หากผู้บาดเจ็บหายใจลำบาก ควรช่วยหายใจและรีบเรียกรถพยาบาล
• ระหว่างเคลื่อนย้าย ควรให้แขนหรือขาที่ถูกกัดอยู่ต่ำกว่าระดับหัวใจ
• รีบนำผู้บาดเจ็บส่งโรงพยาบาลโดยเร็วที่สุด

แม้จะไม่แน่ใจว่างูมีพิษหรือไม่ ผู้บาดเจ็บก็ควรได้รับการสังเกตอาการและดูแลจากแพทย์อย่างน้อยในช่วง 12 ชั่วโมงแรก

สิ่งที่ไม่ควรทำ

• ห้ามใช้สายรัดห้ามเลือด (Tourniquet) เพราะอาจทำให้เลือดไม่ไหลเวียนและเกิดเนื้อตาย
• ห้ามกรีด เจาะ หรือดูดพิษออกจากแผล เพราะไม่ช่วยกำจัดพิษและอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อ
• ห้ามประคบน้ำแข็งบริเวณแผล
• ห้ามใช้ยาพื้นบ้าน สมุนไพร หรือวิธีรักษาที่ไม่ได้รับการรับรองทางการแพทย์
• ห้ามเสียเวลาไล่จับหรือฆ่างูระหว่างการช่วยเหลือผู้บาดเจ็บ

หากงูถูกจับได้หรือเสียชีวิตแล้ว สามารถนำไปให้แพทย์ดูเพื่อช่วยในการระบุชนิดของงูได้

3. วิธีป้องกันการถูกงูกัด

เพื่อลดความเสี่ยงในการถูกงูกัด ควรปฏิบัติดังนี้

• ศึกษาชนิดของงูที่พบได้บ่อยในพื้นที่ที่อาศัยอยู่
• สวมรองเท้าบู๊ต รองเท้าหุ้มข้อ และกางเกงขายาวเมื่อเดินในพงหญ้า ทุ่งนา หรือป่า โดยเฉพาะในเวลากลางคืน

• หลีกเลี่ยงการเข้าใกล้งู เพราะแม้งูที่ตายแล้วก็ยังสามารถกัดได้จากปฏิกิริยาสะท้อน
• ไม่จับ ไม่ไล่ หรือไม่ต้อนงูให้จนมุม
• ดูแลบริเวณบ้านให้สะอาด ไม่ปล่อยให้มีเศษไม้ กองอิฐ กองขยะ หรือพื้นที่ชื้นแฉะซึ่งเป็นแหล่งหลบซ่อนของงู
• ใช้ไฟฉายเมื่อเดินในที่มืดหรือเวลากลางคืน
• ระมัดระวังเป็นพิเศษเมื่อทำงานประมงหรืออยู่ในพื้นที่ที่อาจพบงูทะเล
• ผู้ที่ทำงานเกี่ยวข้องกับงูพิษควรสวมอุปกรณ์ป้องกันที่เหมาะสมทุกครั้ง

การปฐมพยาบาลที่ถูกต้องและการนำผู้บาดเจ็บส่งโรงพยาบาลอย่างรวดเร็ว เป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยลดความรุนแรงของอาการและเพิ่มโอกาสรอดชีวิตได้อย่างมาก