คุณใช้เวลาประมาณหนึ่งในสามของชีวิตไปกับการนอนหลับ และช่วงเวลาส่วนใหญ่ของการนอนนั้นก็เต็มไปด้วยความฝัน แต่ส่วนใหญ่แล้ว เรากลับจำความฝันของตัวเองไม่ได้เลย แม้ในวันที่โชคดี ตื่นขึ้นมาพร้อมกับความทรงจำเกี่ยวกับความฝันที่ยังลอยอยู่ในหัว อีกเพียงไม่กี่นาที ความทรงจำนั้นก็มักจะเลือนหายไป ราวกับกลับคืนสู่โลกแห่งความฝันอีกครั้ง

หากในชีวิตขณะตื่น คุณลืมประสบการณ์ที่เพิ่งเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วเช่นนี้ ก็คงเป็นเหตุผลให้ต้องไปพบแพทย์เพื่อตรวจสมอง แต่สำหรับความฝัน การหลงลืมกลับเป็นเรื่องปกติ แล้วเหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น?

โธมัส อันดริยง (Thomas Andrillon) นักประสาทวิทยาจากมหาวิทยาลัย โมแนช (Monash University) เมืองเมลเบิร์น ประเทศออสเตรเลีย กล่าวว่า

“เรามักจะลืมความฝันทันทีหลังตื่น และคนที่แทบไม่เคยเล่าความฝันของตัวเอง อาจเป็นเพียงเพราะพวกเขาลืมมันได้ง่ายกว่า”

แม้คุณจะรู้สึกเหมือนไม่เคยฝันเลย หากจำอะไรไม่ได้ แต่การศึกษาจำนวนมากพบว่า แม้แต่ผู้ที่บอกว่าไม่เคยจำความฝันได้เลยตลอดหลายสิบปี หรือแม้แต่ทั้งชีวิต ก็สามารถจำความฝันได้ หากถูกปลุกในช่วงเวลาที่เหมาะสม

แม้ว่านักวิทยาศาสตร์จะยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัด แต่การศึกษากระบวนการสร้างความทรงจำระหว่างการนอนหลับก็ช่วยให้เกิดสมมติฐานหลายประการที่อาจอธิบายว่าทำไมเราจึงลืมความฝันได้ง่าย

คุณตื่นแล้ว... แต่ฮิปโปแคมปัสของคุณตื่นหรือยัง?

ผลการศึกษาที่ตีพิมพ์ในวารสาร Neuron เมื่อปี 2011 พบว่า เมื่อเราหลับ สมองแต่ละส่วนไม่ได้หยุดทำงานพร้อมกันทั้งหมด นักวิจัยพบว่า ฮิปโปแคมปัส (hippocampus) ซึ่งเป็นโครงสร้างสมองที่มีบทบาทสำคัญในการเปลี่ยนความทรงจำระยะสั้นให้เป็นความทรงจำระยะยาว เป็นหนึ่งในบริเวณสุดท้ายที่เข้าสู่ภาวะหลับ

อันดริยงอธิบายว่า หากฮิปโปแคมปัสเป็นส่วนที่หลับช้าที่สุด ก็อาจเป็นส่วนที่ตื่นช้าที่สุดเช่นกัน

เขาให้สัมภาษณ์กับ Live Science ว่า

“คุณอาจตื่นขึ้นมาพร้อมกับความฝันที่ยังอยู่ในความจำระยะสั้น แต่เนื่องจากฮิปโปแคมปัสยังทำงานไม่เต็มที่ สมองจึงไม่สามารถเก็บความทรงจำนั้นไว้ได้”

ทฤษฎีนี้อาจอธิบายได้ว่าทำไมความทรงจำเกี่ยวกับความฝันจึงหายไปอย่างรวดเร็ว แต่ไม่ได้หมายความว่าฮิปโปแคมปัสหยุดทำงานตลอดทั้งคืน

ในความเป็นจริง สมองส่วนนี้ยังคงทำงานอย่างแข็งขันระหว่างการนอนหลับ โดยมีหน้าที่จัดระเบียบและเสริมสร้างความทรงจำเดิมให้แข็งแรงขึ้น มากกว่าจะบันทึกประสบการณ์ใหม่ที่เกิดขึ้นในความฝัน

อันดริยงกล่าวเพิ่มเติมว่า

“มีข้อมูลบางส่วนชี้ว่า ในบางช่วงของการนอน ฮิปโปแคมปัสส่งข้อมูลไปยังเปลือกสมอง (cortex) แต่ไม่ได้รับข้อมูลกลับมา”

การสื่อสารแบบทางเดียวนี้ทำให้ความทรงจำเดิมถูกส่งไปเก็บไว้ในเปลือกสมองระยะยาว ขณะที่ประสบการณ์ใหม่จากความฝันไม่ได้ถูกบันทึกเข้าสู่ฮิปโปแคมปัส

หลังจากตื่น สมองอาจต้องใช้เวลาอย่างน้อย 2 นาที จึงจะกลับมามีความสามารถในการสร้างความทรงจำใหม่ได้เต็มที่

งานวิจัยปี 2017 ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Frontiers in Human Neuroscience ศึกษาอาสาสมัคร 36 คน โดยแบ่งเป็น 18 คนที่จำความฝันได้แทบทุกวัน และอีก 18 คนที่แทบไม่เคยจำความฝันได้

ผลการศึกษาพบว่า ผู้ที่จำความฝันได้บ่อย มักตื่นระหว่างคืนบ่อยกว่า โดยแต่ละครั้งตื่นเฉลี่ยประมาณ 2 นาที ขณะที่ผู้ที่จำความฝันได้น้อย จะตื่นเพียงประมาณ 1 นาที เท่านั้น

ส่วนผสมของสารเคมีในสมอง

การที่เราสร้างความทรงจำใหม่ได้ไม่ดีระหว่างนอนหลับ ยังเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงของสารสื่อประสาทสำคัญ 2 ชนิด ได้แก่ อะเซทิลโคลีน (acetylcholine) และ นอร์อะดรีนาลีน (noradrenaline) ซึ่งมีบทบาทสำคัญต่อการจดจำ

เมื่อเราเริ่มหลับ ระดับของสารทั้งสองจะลดลงอย่างมาก

แต่เมื่อเข้าสู่ช่วง REM (Rapid Eye Movement) ซึ่งเป็นช่วงที่เกิดความฝันที่ชัดเจนที่สุด สิ่งที่น่าสนใจคือ ระดับอะเซทิลโคลีนจะกลับมาใกล้เคียงกับตอนตื่น ขณะที่ระดับนอร์อะดรีนาลีนยังคงต่ำ

นักวิทยาศาสตร์ยังไม่สามารถอธิบายได้อย่างแน่ชัด แต่มีข้อเสนอว่า การผสมผสานของสารสื่อประสาทในลักษณะนี้ อาจเป็นสาเหตุที่ทำให้เราลืมความฝัน

อะเซทิลโคลีนที่สูงทำให้เปลือกสมองอยู่ในภาวะตื่นตัวคล้ายตอนตื่น ขณะที่นอร์อะดรีนาลีนที่ต่ำกลับลดความสามารถในการดึงความทรงจำของ "การผจญภัยในโลกแห่งความฝัน" ออกมา ตามงานวิจัยปี 2017 ในวารสาร Behavioral and Brain Sciences

บางครั้ง... ความฝันก็ไม่น่าจดจำ

คุณจำได้ไหมว่า เมื่อเช้าคุณคิดอะไรอยู่ตอนแปรงฟัน?

จิตใจของเรามีความคิดผุดขึ้นตลอดเวลา แต่เราลืมความคิดส่วนใหญ่ เพราะสมองมองว่าไม่ใช่ข้อมูลที่สำคัญ

เออร์เนสต์ ฮาร์ตมันน์ (Ernest Hartmann) นักวิจัยด้านความฝันและศาสตราจารย์ด้านจิตเวชจากคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยทัฟส์ (Tufts University) เคยเขียนไว้ใน Scientific American ว่า ความฝัน โดยเฉพาะความฝันธรรมดา ๆ อาจมีลักษณะคล้ายความคิดที่ล่องลอย จึงถูกสมองมองว่าไม่มีความจำเป็นต้องเก็บไว้

ในทางกลับกัน ความฝันที่ชัดเจน มีอารมณ์เข้มข้น และมีเรื่องราวต่อเนื่อง มักถูกจดจำได้ดีกว่า เพราะมันกระตุ้นให้เราตื่นมากกว่า และมีโครงสร้างที่สมองสามารถจัดเก็บได้ง่ายกว่า

อยากจำความฝันได้ดีขึ้น ทำอย่างไร?

โรเบิร์ต สติกโกลด์ (Robert Stickgold) รองศาสตราจารย์ด้านจิตเวชจากคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด (Harvard Medical School) แนะนำให้ดื่มน้ำก่อนนอน เพราะจะทำให้คุณตื่นขึ้นมากลางดึกเพื่อเข้าห้องน้ำ ซึ่งช่วงเวลาที่ตื่นเหล่านี้มักมาพร้อมกับการจำความฝันได้

นอกจากนี้ ก่อนหลับ ลองบอกตัวเองซ้ำ ๆ ว่า “ฉันอยากจำความฝันของตัวเองให้ได้” วิธีนี้อาจช่วยเพิ่มโอกาสในการจดจำความฝันได้ เช่นเดียวกับการจดบันทึกความฝันทันทีหลังตื่น ซึ่งมีงานวิจัยหลายชิ้นสนับสนุน

เมื่อคุณเพิ่งตื่น อย่ารีบลุกจากเตียง ให้หลับตา นอนนิ่ง ๆ แล้วพยายามทบทวนความฝันซ้ำไปมา เพื่อให้ฮิปโปแคมปัสมีเวลาทำงานเต็มที่ และบันทึกความทรงจำอันเปราะบางนั้นไว้ได้อย่างสมบูรณ์