มะเร็งตับเป็นหนึ่งในโรคร้ายที่พบได้บ่อยในหลายประเทศของเอเชีย โดยนอกจากปัจจัยเสี่ยงอย่างการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีและซี การดื่มแอลกอฮอล์เป็นเวลานาน หรือโรคไขมันพอกตับแล้ว ยังมี “ภัยเงียบ” อีกอย่างที่หลายคนมองข้าม นั่นคือ อะฟลาทอกซิน (Aflatoxin) สารพิษจากเชื้อราที่สามารถปนเปื้อนอยู่ในอาหารได้ หากรับประทานต่อเนื่องเป็นเวลานาน อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งตับได้อย่างมีนัยสำคัญ

อะฟลาทอกซินเกิดจากเชื้อรากลุ่ม Aspergillus ซึ่งเจริญเติบโตได้ดีในสภาพอากาศร้อนและชื้น โดยเฉพาะเมื่ออาหารถูกเก็บรักษาไม่เหมาะสม แม้ภายนอกอาหารจะดูปกติ แต่ก็อาจมีสารพิษสะสมอยู่แล้ว และที่น่ากังวลคือ สารพิษชนิดนี้ทนความร้อน การนำไปต้ม ผัด หรือทอด ไม่สามารถกำจัดได้ทั้งหมด

อาหารที่เสี่ยงต่อการปนเปื้อน

อาหารที่มีโอกาสพบอะฟลาทอกซินได้บ่อย ได้แก่

• ถั่วลิสงและผลิตภัณฑ์จากถั่วลิสง
• ข้าวโพด
• ธัญพืชที่เก็บไว้นาน
• ถั่วเมล็ดแห้งบางชนิด
• เครื่องเทศที่เก็บในที่อับชื้น
• อาหารแห้งที่ขึ้นรา หรือมีกลิ่นผิดปกติ

หลายครอบครัวมีนิสัยเสียดายอาหาร เมื่อเห็นว่าขึ้นราเพียงเล็กน้อยก็ตัดส่วนที่เสียออกแล้วนำส่วนที่เหลือมารับประทานต่อ แต่ความจริงแล้วเส้นใยของเชื้อราและสารพิษอาจกระจายลึกเข้าไปในอาหารจนมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า ทำให้ยังคงมีความเสี่ยงแม้จะตัดส่วนที่ขึ้นราออกแล้วก็ตาม

ทำไมจึงอันตรายต่อตับ?

ตับเป็นอวัยวะหลักที่ทำหน้าที่กำจัดสารพิษออกจากร่างกาย เมื่อได้รับอะฟลาทอกซินเป็นเวลานาน เซลล์ตับอาจถูกทำลายอย่างต่อเนื่อง เกิดการอักเสบ และเพิ่มโอกาสเกิดการกลายพันธุ์ของเซลล์ ซึ่งเป็นหนึ่งในปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการเกิดมะเร็งตับ โดยเฉพาะในผู้ที่มีโรคตับเดิมอยู่แล้ว ความเสี่ยงอาจยิ่งสูงขึ้น

แม้บางแหล่งข้อมูลจะมีการเปรียบเทียบความรุนแรงของสารพิษนี้กับสารหนู แต่ระดับความเป็นพิษขึ้นอยู่กับชนิดของสาร ปริมาณที่ได้รับ และระยะเวลาการสัมผัส จึงไม่ควรตีความตัวเลขเปรียบเทียบเพียงอย่างเดียว สิ่งสำคัญคือการหลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารที่อาจปนเปื้อนเชื้อรา

วิธีป้องกันง่าย ๆ ที่ทำได้ทุกบ้าน

การลดความเสี่ยงจากอะฟลาทอกซินทำได้ไม่ยาก หากใส่ใจเรื่องการเลือกซื้อและการเก็บรักษาอาหาร ได้แก่

• เลือกซื้อถั่ว ธัญพืช และเครื่องเทศจากแหล่งที่เชื่อถือได้
• เก็บอาหารในภาชนะปิดสนิท แห้ง และไม่อับชื้น
• หลีกเลี่ยงการซื้ออาหารที่มีกลิ่นเหม็นอับ สีเปลี่ยน หรือมีเชื้อรา
• หากพบอาหารขึ้นรา ควรทิ้งทั้งชิ้น ไม่ควรตัดเฉพาะส่วนที่เสียแล้วนำส่วนที่เหลือมารับประทาน
• รับประทานอาหารให้หลากหลาย เพื่อลดการได้รับสารปนเปื้อนจากแหล่งเดิมซ้ำ ๆ

นอกจากนี้ การดูแลสุขภาพตับยังควรทำควบคู่ไปกับการฉีดวัคซีนป้องกันไวรัสตับอักเสบบี หลีกเลี่ยงการดื่มแอลกอฮอล์ในปริมาณมาก ควบคุมน้ำหนัก และตรวจสุขภาพเป็นประจำ โดยเฉพาะผู้ที่มีปัจจัยเสี่ยงหรือมีประวัติคนในครอบครัวเป็นโรคตับ

แม้อะฟลาทอกซินจะเป็นสารพิษที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่เราสามารถลดความเสี่ยงได้ด้วยการเลือกวัตถุดิบที่มีคุณภาพ เก็บรักษาอาหารอย่างถูกวิธี และไม่เสียดายอาหารที่เริ่มขึ้นรา เพราะสุขภาพที่ดีในระยะยาว มีค่ามากกว่าการประหยัดเพียงเล็กน้อยในวันนี้