หลายคนเคยมีอาการตื่นนอนแล้วรู้สึกคันตา ระคายเคือง ขี้ตาเยอะ หรือรู้สึกเหมือนมีสิ่งแปลกปลอมอยู่ในดวงตา จนเผลอใช้มือขยี้ตาทันที แต่จักษุแพทย์แนะนำว่า ไม่ควรรีบขยี้ตา เพราะอาจทำให้อาการอักเสบรุนแรงขึ้น หรือเพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อได้ หากอาการเกิดขึ้นบ่อย ๆ ควรหาสาเหตุที่แท้จริงมากกว่าการรักษาที่ปลายเหตุ

สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือโรคภูมิแพ้ เยื่อบุตาอักเสบจากสารก่อภูมิแพ้ ฝุ่น ละอองเกสร ขนสัตว์ หรือไรฝุ่นในเครื่องนอน นอกจากนี้ยังอาจเกิดจากภาวะตาแห้ง การนอนพักผ่อนไม่เพียงพอ การใช้หน้าจอเป็นเวลานาน หรือการสวมคอนแทคเลนส์ที่ไม่สะอาด ซึ่งล้วนทำให้ดวงตาระคายเคืองและคันได้

อีกสาเหตุหนึ่งที่เริ่มได้รับความสนใจคือ ไรขนตา (Demodex) ซึ่งเป็นไรขนาดเล็กที่อาศัยอยู่บริเวณรูขุมขนและโคนขนตาของมนุษย์ คนจำนวนมากสามารถมีไรชนิดนี้ได้โดยไม่เกิดอาการ แต่หากมีจำนวนมากผิดปกติ อาจสัมพันธ์กับอาการคันตา หนังตาอักเสบ มีสะเก็ดติดที่โคนขนตา หรือรู้สึกระคายเคืองเรื้อรัง โดยเฉพาะในช่วงเช้าหลังตื่นนอน

อย่างไรก็ตาม อาการคันตาเพียงอย่างเดียว ไม่สามารถใช้วินิจฉัยได้ว่าเกิดจากไรขนตา จำเป็นต้องได้รับการตรวจโดยจักษุแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ ซึ่งอาจใช้การตรวจขนตาและหนังตาด้วยเครื่องมือเฉพาะเพื่อประเมินสาเหตุอย่างละเอียด

หากพบว่าเป็นการอักเสบของขอบเปลือกตา แพทย์มักแนะนำให้ดูแลความสะอาดของเปลือกตาเป็นประจำ เช่น ใช้ผ้าสะอาดชุบน้ำอุ่นประคบประมาณ 5–10 นาที จากนั้นทำความสะอาดบริเวณโคนขนตาด้วยผลิตภัณฑ์ที่เหมาะสม หลีกเลี่ยงการใช้มือสกปรกสัมผัสดวงตา และเปลี่ยนปลอกหมอน ผ้าเช็ดหน้า หรือผ้าเช็ดตัวเป็นประจำเพื่อลดการสะสมของสิ่งสกปรก

ผู้ที่แต่งหน้าเป็นประจำควรล้างเครื่องสำอางบริเวณดวงตาให้สะอาดทุกคืน และไม่ใช้มาสคาร่าหรืออายไลเนอร์ร่วมกับผู้อื่น ส่วนผู้ที่ใส่คอนแทคเลนส์ควรปฏิบัติตามคำแนะนำในการทำความสะอาดและเปลี่ยนเลนส์ตามกำหนดอย่างเคร่งครัด

หากมีอาการคันตาร่วมกับตาแดงมาก ปวดตา ตามัว แพ้แสง มีขี้ตาเป็นหนอง หรืออาการไม่ดีขึ้นภายในหลายวัน ควรรีบไปพบจักษุแพทย์ทันที เพราะอาจเป็นสัญญาณของการติดเชื้อหรือโรคทางตาอื่นที่ต้องได้รับการรักษาโดยเฉพาะ การซื้อยาหยอดตามาใช้เองโดยไม่ทราบสาเหตุอาจทำให้อาการแย่ลงได้ โดยเฉพาะยาที่มีส่วนผสมของสเตียรอยด์

ดวงตาเป็นอวัยวะที่บอบบาง การดูแลสุขอนามัย การพักสายตาให้เพียงพอ และการตรวจรักษาเมื่อมีอาการผิดปกติ คือวิธีที่ดีที่สุดในการปกป้องการมองเห็นในระยะยาว อย่ามองข้ามอาการคันตาที่เกิดขึ้นซ้ำ ๆ เพราะการค้นหาสาเหตุและรักษาอย่างถูกต้อง จะช่วยลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนและทำให้ดวงตากลับมาแข็งแรงได้อีกครั้ง