“คุณป้า ทำไมผลตรวจการทำงานของตับถึงผิดปกติขนาดนี้?” คำถามของแพทย์ทำให้หญิงวัย 56 ปีถึงกับตกใจ เพราะตลอดมาเธอไม่ดื่มแอลกอฮอล์ ไม่ชอบนอนดึก และแทบไม่แตะอาหารทอด จนคิดมาตลอดว่าตัวเองดูแลสุขภาพเป็นอย่างดี
แต่เมื่อแพทย์สอบถามพฤติกรรมการใช้ชีวิตและการรับประทานอาหารอย่างละเอียด สาเหตุที่แท้จริงกลับอยู่ใกล้ตัวกว่าที่คิด และเกี่ยวข้องกับนิสัย “เสียดายของ” ที่เธอทำเป็นประจำ
เธอเล่าว่า หาก เห็ดหูหนู เห็ดหิมะ หรือถั่วลิสง เริ่มมีความชื้น เธอมักนำไป ตากแดดให้แห้ง แล้วเก็บกลับมากินต่อ แม้แต่ข้าวสารหรือบะหมี่ที่เริ่มมีกลิ่นผิดปกติ เธอก็ยังลังเลที่จะทิ้งเพราะรู้สึกเสียดาย
เมื่อได้ฟัง แพทย์จึงเตือนทันทีว่า พฤติกรรมเช่นนี้อาจทำให้ร่างกายได้รับสารพิษจากเชื้อราโดยไม่รู้ตัว และหากสะสมเป็นเวลานานอาจส่งผลร้ายต่อตับได้
“อะฟลาท็อกซิน” สารพิษอันตรายที่ความร้อนธรรมดาก็เอาไม่อยู่
หลายคนเข้าใจว่า หากอาหารยังไม่เน่า ไม่มีกลิ่นแรง หรือผ่านการล้างและปรุงสุกแล้ว ก็สามารถรับประทานได้อย่างปลอดภัย
แต่สำหรับ อะฟลาท็อกซิน (Aflatoxin) ความจริงอาจไม่เป็นเช่นนั้น เพราะสารพิษชนิดนี้มีคุณสมบัติที่น่ากังวลหลายประการ
1. เป็นสารพิษที่มีความรุนแรงสูง
องค์การอนามัยโลก (WHO) จัดอะฟลาท็อกซินอยู่ในกลุ่มสารก่อมะเร็งกลุ่มที่ 1 โดยมีข้อมูลที่มักถูกอ้างถึงว่าสารชนิดนี้มีพิษร้ายแรงกว่าสารหนูถึง 68 เท่า
2. ส่งผลกระทบต่อตับโดยตรง
เมื่อสารพิษเข้าสู่ร่างกาย ตับเป็นอวัยวะสำคัญที่ต้องทำหน้าที่กำจัดและเปลี่ยนแปลงสารเหล่านี้ หากได้รับอย่างต่อเนื่อง อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อความเสียหายของเซลล์ตับและสารพันธุกรรม
การสัมผัสสารพิษในปริมาณน้อยแต่เป็นเวลานาน อาจทำให้เกิดการอักเสบและความเสียหายเรื้อรัง ซึ่งอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคตับและมะเร็งตับได้
3. ทนต่อความร้อนสูง
อีกสิ่งที่หลายคนเข้าใจผิดคือ การต้ม ผัด แกง หรือทอดอาหารสามารถกำจัดสารพิษได้ทั้งหมด
แต่โครงสร้างของอะฟลาท็อกซินมีความทนทานต่อความร้อนในระดับหนึ่ง ดังนั้น การปรุงอาหารด้วยวิธีทั่วไปจึงไม่สามารถรับประกันได้ว่าจะกำจัดสารพิษออกไปได้หมด
5 จุดเสี่ยงในบ้านที่อาจกลายเป็นแหล่งสะสมของสารพิษ
อะฟลาท็อกซินไม่ได้พบเฉพาะในอาหารที่มีเชื้อราขึ้นอย่างชัดเจนเท่านั้น ในบางกรณีการปนเปื้อนอาจเกิดขึ้นโดยที่เราไม่ทันสังเกต
1. ธัญพืชและถั่วที่เก็บในที่ชื้น
เช่น ถั่วลิสง ข้าวสาร หรืออาหารแห้งต่าง ๆ ที่เก็บไว้ในสภาพแวดล้อมที่มีความชื้นสูงเป็นเวลานาน
2. น้ำมันพืชที่เก็บไว้นานเกินไป
โดยเฉพาะน้ำมันที่มีคุณภาพไม่แน่นอน หรือเก็บรักษาไม่เหมาะสมเป็นเวลานาน
3. อาหารแห้งที่ชื้นแล้วนำมาตากและใช้ซ้ำ
หลายบ้านมักคิดว่า เพียงนำอาหารแห้งที่เปียกชื้นไปตากแดดให้แห้ง ก็สามารถนำกลับมาใช้ต่อได้เหมือนเดิม
แต่หากมีเชื้อราและสารพิษเกิดขึ้นแล้ว การตากแดดอาจไม่สามารถแก้ปัญหาได้
4. ถั่วหรืออาหารที่มีรสขมและกลิ่นผิดปกติ
บางคนเลือกทิ้งเฉพาะเมล็ดที่ขึ้นราหรือมีรสขม แล้วรับประทานส่วนที่เหลือต่อ แต่การปนเปื้อนอาจไม่ได้จำกัดอยู่เพียงจุดที่มองเห็น
5. อุปกรณ์ครัวไม้ที่เก่าและมีเชื้อรา
เขียงไม้ ตะเกียบไม้ หรืออุปกรณ์ไม้ ที่มีรอยแตก มีจุดดำ หรือเกิดเชื้อรา หากยังนำมาใช้งานซ้ำ ๆ ก็อาจกลายเป็นแหล่งสะสมของสิ่งปนเปื้อนได้
อย่าเสียดายของจนต้องแลกด้วยสุขภาพ
ผู้เชี่ยวชาญเตือนว่า การประหยัดด้วยการทิ้งเฉพาะส่วนที่เสีย แล้วนำอาหารส่วนที่เหลือมากินต่อ อาจไม่ใช่ทางเลือกที่ปลอดภัยเสมอไป
เช่นเดียวกับการนำข้าวสารหรืออาหารแห้งที่ชื้นไปตากแดดแล้วใช้ต่อ เพราะสิ่งที่มองไม่เห็นอาจกระจายอยู่ในอาหารมากกว่าที่คิด
การประหยัดเงินเพียงเล็กน้อยอาจไม่คุ้มค่า หากต้องแลกกับความเสี่ยงต่อสุขภาพในระยะยาว
5 กฎสำคัญ ดูแลห้องครัว ลดความเสี่ยงต่อตับ
1. ซื้อตามความจำเป็น เน้นอาหารสด
ไม่ควรซื้อข้าว ถั่ว หรืออาหารแห้งมากเกินไป โดยเฉพาะในช่วงฤดูฝนหรือช่วงที่มีความชื้นสูง เพราะอาหารอาจเสื่อมสภาพได้ง่าย
2. เก็บอาหารในที่แห้งและปิดสนิท
ควรเก็บอาหารแห้งไว้ในภาชนะที่สะอาด แห้ง และมีฝาปิดมิดชิด เพื่อลดโอกาสสัมผัสความชื้นและเชื้อรา
3. หากสงสัยว่ามีเชื้อรา ควรทิ้งทั้งถุง
หากอาหารมีกลิ่นอับ รสชาติเปลี่ยนไป มีรสขม หรือเริ่มเห็นจุดของเชื้อรา ควรหลีกเลี่ยงการรับประทาน
ไม่ควรตัดเฉพาะส่วนที่เสียแล้วนำส่วนที่เหลือมากินต่อ เพราะเชื้อราและสารพิษอาจกระจายไปยังส่วนอื่นโดยที่มองไม่เห็น
4. เปลี่ยนอุปกรณ์ครัวไม้เมื่อเริ่มเสื่อมสภาพ
หากเขียงหรือตะเกียบไม้มีรอยแตก ล้างยาก มีคราบดำ หรือขึ้นรา ควรพิจารณาเปลี่ยนใหม่และดูแลความสะอาดอย่างสม่ำเสมอ
5. ตรวจสุขภาพเป็นประจำ
โดยเฉพาะผู้ที่มีปัญหาเกี่ยวกับตับ หรือมีความเสี่ยงจากโรคตับ ควรเข้ารับการตรวจสุขภาพและติดตามอาการตามคำแนะนำของแพทย์
“ความประหยัด” เป็นเรื่องดี แต่สุขภาพสำคัญกว่า
การรู้จักประหยัดเป็นนิสัยที่ดี แต่ไม่ควรประหยัดจนต้องเสี่ยงกับอาหารที่อาจปนเปื้อนหรือเสื่อมสภาพ
เพียงแค่กล้าทิ้งอาหารที่มีกลิ่นผิดปกติ มีความชื้น เชื้อรา หรือมีลักษณะที่น่าสงสัย รวมถึงเลือกอาหารสดและเก็บรักษาอย่างถูกวิธี ก็อาจช่วยลดความเสี่ยงที่ไม่จำเป็นได้
บางครั้งการทิ้งอาหารเพียงไม่กี่บาท อาจคุ้มค่ากว่าการต้องนำสุขภาพของตัวเองไปเสี่ยง เพราะตับที่แข็งแรงคือสิ่งที่เงินซื้อคืนไม่ได้ง่าย ๆ