Chapter 1
ประเทศไทยมีเมืองที่โดดเด่นด้านสถาปัตยกรรมและการวางผังเมืองอยู่หลายแห่ง แต่หนึ่งในจังหวัดที่ได้รับการกล่าวถึงอย่างมากคือ จังหวัดยะลา เมืองชายแดนใต้ที่มีเอกลักษณ์ด้านการออกแบบถนนและโครงสร้างเมืองแตกต่างจากพื้นที่อื่นอย่างชัดเจน ด้วยรูปแบบถนนที่เชื่อมโยงกันคล้ายใยแมงมุม มีวงเวียน 3 ชั้นเป็นองค์ประกอบสำคัญ และมีการกำหนดพื้นที่ใช้งานภายในเมืองอย่างเป็นระบบ จนได้รับการยกย่องว่าเป็นหนึ่งในเมืองที่มีผังเมืองโดดเด่นของประเทศไทย
คำขวัญประจำจังหวัดที่ว่า “ใต้สุดแดนสยาม เมืองงามชายแดน” สะท้อนภาพลักษณ์ของยะลาได้เป็นอย่างดี เพราะนอกจากจะเป็นจังหวัดชายแดนที่มีความหลากหลายทางวัฒนธรรมแล้ว ยังเป็นพื้นที่ที่มีประวัติศาสตร์การพัฒนาเมืองอย่างน่าสนใจ โดยเฉพาะการวางแผนโครงสร้างถนนและการกำหนดศูนย์กลางเมืองตั้งแต่ช่วงที่ยะลายังเป็นชุมชนขนาดไม่ใหญ่
สิ่งที่ทำให้ยะลาได้รับความสนใจคือการวางผังเมืองที่ไม่ได้ปล่อยให้ถนนและย่านที่อยู่อาศัยขยายตัวอย่างไร้ทิศทาง แต่มีการกำหนดโครงสร้างหลักให้เชื่อมโยงกันอย่างชัดเจน ถนนสายสำคัญหลายสายมุ่งเข้าสู่บริเวณศูนย์กลางเมือง ขณะที่ถนนสายรองเชื่อมต่อเป็นโครงข่าย ทำให้มองเห็นรูปแบบโดยรวมคล้ายใยแมงมุมเมื่อพิจารณาจากแผนผังเมือง
ในปี พ.ศ. 2560 มีรายงานจากเว็บไซต์จัดอันดับต่างประเทศที่ยกให้ยะลาอยู่ในอันดับที่ 23 ของโลกด้านผังเมือง ซึ่งเป็นหนึ่งในเหตุผลที่ทำให้ชื่อของจังหวัดนี้ได้รับความสนใจในวงกว้าง อย่างไรก็ตาม การจัดอันดับดังกล่าวควรพิจารณาควบคู่กับเกณฑ์และแหล่งข้อมูลของผู้จัดอันดับ เพราะคำว่า “ผังเมืองดีที่สุด” อาจมีความหมายแตกต่างกันตามวิธีประเมินของแต่ละองค์กร
อีกหนึ่งความสำเร็จที่มักถูกกล่าวถึงคือการที่เทศบาลนครยะลาได้รับรางวัล UNESCO Cities for Peace ในปี พ.ศ. 2546 โดยมีการรายงานว่าเป็นรางวัลในระดับภูมิภาคเอเชียและแปซิฟิก ความสำเร็จนี้ช่วยสร้างภาพลักษณ์ให้ยะลาในฐานะเมืองที่ให้ความสำคัญกับการพัฒนาและการอยู่ร่วมกันของประชาชน ทั้งยังทำให้เกิดการพูดถึงแนวทางการพัฒนาเมืองที่ไม่เน้นเพียงความสวยงามของถนน แต่ยังคำนึงถึงคุณภาพชีวิตและสภาพแวดล้อมของผู้คนด้วย
ผังเมืองใยแมงมุมและวงเวียน 3 ชั้น จุดเด่นที่ไม่เหมือนใคร
หัวใจสำคัญของผังเมืองยะลาคือการจัดวางถนนให้สัมพันธ์กับศูนย์กลางเมือง โดยมีวงเวียนหลายชั้นและถนนสายหลักที่เชื่อมต่อจากพื้นที่รอบนอกเข้าสู่ใจกลาง โครงสร้างดังกล่าวช่วยให้เมืองมีรูปแบบที่จดจำได้ง่าย และทำให้การเดินทางระหว่างย่านต่าง ๆ มีทางเลือกหลายเส้นทาง
วงเวียนและถนนที่เชื่อมต่อกันเป็นโครงข่ายยังมีบทบาทในการจัดระเบียบการสัญจร โดยเฉพาะการกระจายรถจากถนนสายหลักเข้าสู่พื้นที่ต่าง ๆ ของเมือง อย่างไรก็ตาม ประสิทธิภาพด้านการจราจรในชีวิตจริงยังขึ้นอยู่กับจำนวนรถ สภาพถนน การจัดการทางแยก และพฤติกรรมของผู้ใช้ถนนด้วย ไม่ได้เกิดจากรูปแบบผังเมืองเพียงอย่างเดียว
การกำหนดพื้นที่ใช้งานภายในเมืองเป็นอีกองค์ประกอบที่ช่วยให้โครงสร้างของยะลามีความชัดเจน บริเวณศูนย์กลางมีหน่วยงานราชการและสถานที่สำคัญ ขณะที่ย่านการค้าและพาณิชย์อยู่ในตำแหน่งที่ประชาชนสามารถเดินทางเข้าถึงได้ ส่วนพื้นที่อยู่อาศัยกระจายออกไปตามเขตต่าง ๆ และมีพื้นที่สีเขียวช่วยเพิ่มความร่มรื่นให้กับเมือง
การจัดวางพื้นที่ลักษณะนี้สะท้อนแนวคิดการวางผังเมืองที่พยายามสร้างสมดุลระหว่างการทำงาน การค้าขาย การอยู่อาศัย และการพักผ่อน เพราะเมืองที่ดีไม่ได้มีเพียงถนนที่เป็นระเบียบ แต่ควรทำให้ประชาชนสามารถเข้าถึงบริการที่จำเป็น ใช้ชีวิตประจำวันได้สะดวก และมีพื้นที่สำหรับกิจกรรมของชุมชนด้วย
เมื่อพิจารณาจากภาพรวม ยะลาจึงเป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของเมืองซึ่งมีโครงสร้างทางกายภาพเป็นเอกลักษณ์ และมีประวัติการวางแผนเมืองที่สืบทอดมายาวนาน สิ่งที่ทำให้เมืองแห่งนี้โดดเด่นไม่ใช่เพียงรูปร่างของถนนเมื่อมองจากแผนที่ แต่ยังรวมถึงแนวคิดในการกำหนดศูนย์กลางและเชื่อมต่อพื้นที่ต่าง ๆ ให้เป็นระบบเดียวกัน
Chapter 2
วางผังเมืองก่อนการขยายตัว วิสัยทัศน์ที่สืบทอดจากอดีต
ประวัติการวางผังเมืองยะลามีจุดเริ่มต้นสำคัญในช่วงที่เมืองยังมีขนาดไม่ใหญ่ โดยพระรัฐกิจวิจารณ์ หรือสวาสดิ์ ณ นคร อดีตข้าหลวงและนายกเทศมนตรีเมืองยะลา เป็นบุคคลที่ได้รับการกล่าวถึงในฐานะผู้มีบทบาทต่อแนวคิดการวางผังเมืองของพื้นที่ ร่วมกับข้าราชการในยุคนั้นในการริเริ่มผังเค้าโครงเมืองยะลา พ.ศ. 2485