Chapter 1
กลายเป็นเรื่องเตือนภัยด้านอาหารที่ทำให้หลายคนต้องหันกลับไปสำรวจตู้เก็บวัตถุดิบและห้องครัวของตัวเองอีกครั้ง หลังมีการเปิดเผยข้อมูลเกี่ยวกับ “อะฟลาท็อกซิน” (Aflatoxin) สารพิษจากเชื้อราที่สามารถปนเปื้อนอยู่ในอาหารบางประเภท และเป็นหนึ่งในสารก่อมะเร็งที่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ยืนยัน โดยเฉพาะความเกี่ยวข้องกับมะเร็งตับ สิ่งที่น่ากังวลคืออาหารบางชนิดอาจดูเหมือนยังใช้ได้ตามปกติ แม้ผ่านการเก็บรักษาอย่างไม่เหมาะสมมาเป็นเวลานาน ขณะที่การล้าง การตากแดด หรือการนำไปปรุงด้วยความร้อนทั่วไปก็ไม่สามารถรับประกันได้ว่าจะกำจัดสารพิษที่เกิดขึ้นแล้วออกไปทั้งหมด
เรื่องราวที่ถูกนำมาเผยแพร่กล่าวถึงหญิงวัย 56 ปีรายหนึ่ง ซึ่งเข้ารับการตรวจสุขภาพและพบว่าค่าการทำงานของตับผิดปกติอย่างมาก ทั้งที่เธอเชื่อว่าตัวเองมีพฤติกรรมดูแลสุขภาพค่อนข้างดี ไม่ดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ไม่ค่อยรับประทานอาหารทอด และไม่ได้มีพฤติกรรมนอนดึกเป็นประจำ เมื่อแพทย์สอบถามถึงการรับประทานอาหารและวิธีเก็บรักษาวัตถุดิบภายในบ้าน จึงพบพฤติกรรมที่ควรได้รับการแก้ไข
หญิงรายนี้เล่าว่า เมื่อเห็ดหูหนู เห็ดหิมะ หรือถั่วลิสงที่เก็บไว้เริ่มมีความชื้น เธอมักนำออกไปตากแดดให้แห้ง แล้วเก็บกลับมาใช้ประกอบอาหารต่อ เพราะไม่ต้องการทิ้งวัตถุดิบที่ซื้อมาแล้ว นอกจากนี้ หากข้าวสารหรือบะหมี่มีกลิ่นผิดปกติ เธอก็ยังลังเลที่จะทิ้ง เนื่องจากรู้สึกเสียดายของและคิดว่าสามารถนำกลับมาใช้ได้หากจัดการให้แห้งหรือปรุงให้สุก
พฤติกรรมดังกล่าวเป็นสิ่งที่พบได้ในหลายครัวเรือน โดยเฉพาะบ้านที่ต้องการประหยัดค่าใช้จ่ายหรือซื้อวัตถุดิบเก็บไว้เป็นจำนวนมาก แต่สิ่งที่หลายคนอาจไม่ทราบคือ อาหารที่เกิดการปนเปื้อนของเชื้อราบางชนิดอาจมีสารพิษสะสมอยู่ แม้จะไม่เห็นเชื้อราปกคลุมทั่วทั้งชิ้นก็ตาม การนำอาหารไปตากแดด ล้างน้ำ หรือปรุงสุกจึงไม่ได้หมายความว่าจะทำให้อาหารกลับมาปลอดภัยเสมอไป
สารที่ต้องระวังเป็นพิเศษคืออะฟลาท็อกซิน ซึ่งเกิดจากเชื้อราบางชนิด โดยเฉพาะเชื้อราในกลุ่ม Aspergillus flavus และ Aspergillus parasiticus เชื้อราเหล่านี้สามารถเจริญเติบโตได้ในวัตถุดิบทางการเกษตรบางประเภท เมื่อสภาพแวดล้อมมีความชื้นและอุณหภูมิที่เหมาะสม สารพิษที่เชื้อราสร้างขึ้นอาจปนเปื้อนในอาหารและเข้าสู่ร่างกายผ่านการรับประทาน
องค์การอนามัยโลกจัดให้อะฟลาท็อกซินบี 1 เป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์กลุ่มที่ 1 ซึ่งหมายถึงมีหลักฐานเพียงพอว่าสามารถก่อมะเร็งในมนุษย์ได้ โดยอวัยวะที่ได้รับผลกระทบสำคัญคือ ตับ การได้รับสารพิษชนิดนี้ในปริมาณสูงอาจทำให้เกิดพิษต่อตับอย่างเฉียบพลัน ส่วนการได้รับในปริมาณที่เป็นอันตรายอย่างต่อเนื่องเป็นเวลานานมีความสัมพันธ์กับความเสี่ยงมะเร็งตับ โดยเฉพาะในผู้ที่มีการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีร่วมด้วย
ในบทความต้นทางมีการกล่าวอ้างว่าอะฟลาท็อกซินมีพิษร้ายแรงกว่าสารหนูถึง 68 เท่า แต่ตัวเลขเปรียบเทียบดังกล่าวไม่ควรถูกนำเสนอเป็นข้อเท็จจริงทางการแพทย์โดยไม่มีการระบุวิธีคำนวณ ปริมาณสาร และเกณฑ์ที่ใช้เปรียบเทียบ เพราะความเป็นพิษของสารแต่ละชนิดขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย ทั้งขนาดที่ได้รับ ระยะเวลาการสัมผัส และผลกระทบต่ออวัยวะต่าง ๆ สิ่งที่มีหลักฐานชัดเจนและควรให้ความสำคัญคือ อะฟลาท็อกซินเป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์ที่มีความเสี่ยงต่อสุขภาพตับอย่างแท้จริง
เหตุผลที่สารพิษชนิดนี้น่ากังวลคือ เมื่อเข้าสู่ร่างกาย อะฟลาท็อกซินจะถูกเปลี่ยนแปลงผ่านกระบวนการเผาผลาญในตับ และสารเมแทบอไลต์บางชนิดสามารถจับกับสารพันธุกรรมของเซลล์ ทำให้เกิดความเสียหายต่อ DNA หากเกิดขึ้นซ้ำ ๆ และร่างกายไม่สามารถซ่อมแซมความเสียหายได้อย่างเหมาะสม ก็อาจเพิ่มโอกาสที่เซลล์จะเปลี่ยนแปลงไปสู่กระบวนการเกิดมะเร็งได้
อีกเรื่องที่หลายคนเข้าใจผิดคือการคิดว่าความร้อนจากการต้ม ผัด แกง หรือทอดจะทำลายสารพิษได้หมด ความจริงคืออะฟลาท็อกซินมีความคงทนต่อความร้อนในระดับสูง การปรุงอาหารตามปกติจึงไม่สามารถรับประกันว่าจะกำจัดสารพิษได้อย่างสมบูรณ์ แม้กระบวนการแปรรูปบางชนิดอาจช่วยลดปริมาณสารพิษได้บางส่วน แต่ไม่ควรใช้การปรุงสุกเป็นข้ออ้างในการนำวัตถุดิบที่สงสัยว่าปนเปื้อนกลับมารับประทาน
ดังนั้น หากพบว่าถั่ว ธัญพืช หรืออาหารแห้งมีความชื้น มีกลิ่นอับ หรือมีเชื้อราปรากฏให้เห็น การนำไปตากแดดแล้วเก็บกลับมาใช้ต่อไม่ใช่วิธีที่ปลอดภัย การป้องกันตั้งแต่ขั้นตอนเลือกซื้อและจัดเก็บจึงเป็นสิ่งสำคัญกว่า เพราะเมื่อสารพิษปนเปื้อนเข้าไปในอาหารแล้ว ผู้บริโภคอาจไม่สามารถตรวจสอบได้ด้วยตาเปล่าว่าอาหารนั้นยังปลอดภัยหรือไม่
Chapter 2
นอกจากถั่วลิสงและเห็ดแห้งแล้ว ยังมีวัตถุดิบอีกหลายชนิดที่ควรระมัดระวังเรื่องความชื้นและการปนเปื้อนของเชื้อรา โดยเฉพาะอาหารที่เก็บไว้นานจนถูกลืมไว้ในตู้หรือภาชนะเก็บของแห้ง หลายครอบครัวอาจคิดว่าการเก็บอาหารไว้ในบ้านเป็นเวลานานช่วยประหยัดค่าใช้จ่าย แต่หากจัดเก็บไม่ถูกต้อง วัตถุดิบเหล่านั้นก็อาจกลายเป็นแหล่งสะสมเชื้อราและสารพิษที่ไม่ควรนำมารับประทาน
กลุ่มแรกที่ควรตรวจสอบคือธัญพืชและถั่ว เช่น ถั่วลิสง ข้าวโพด และธัญพืชบางชนิด อาหารเหล่านี้เป็นแหล่งวัตถุดิบที่อาจเกิดการปนเปื้อนอะฟลาท็อกซินได้ หากผ่านการเก็บเกี่ยว การขนส่ง หรือการจัดเก็บในสภาพที่มีความชื้นสูง โดยเฉพาะถั่วลิสงที่ถูกเก็บไว้ในภาชนะไม่เหมาะสม หรือวางไว้ในพื้นที่อับชื้นเป็นเวลานาน